Malcolm analyseert: de parlementaire stommiteit van deze week

Woensdag 12 november 2014

Het is mijn droeve taak alweer een denkfout te moeten melden. Ditmaal is het de beurt aan postgraduaat corporate finance Annick De Ridder, ooit liberaal bij Open Vld en nu ultraliberaal bij N-VA, en aan Ben Weyts, bezoeker van verdachte verjaardagsfeestjes. Zelfs samen zijn ze niet in staat bepaalde denkfouten te vermijden.

De context van dit alles is een debat [1] over de tarieven van De Lijn. Net als alle andere sectoren, moet ook het openbaar vervoer van onze huidige meerderheid besparen en De Lijn heeft verklaard dat de tarieven hierdoor zullen stijgen. Of er geen andere methodes zijn, laat ik hier in het midden. Ik ben geen specialist ter zake en bovendien wil ik het hier hebben over denkfouten en niet over de boekhouding van een overheidsinstelling.

Hoewel debatten over het openbaar vervoer vaak in scheldpartijen ontaarden en ideologische tegenstellingen het discours in belangrijke mate bepalen, zijn alle politieke partijen het over een aantal uitgangspunten eens. Ten eerste is een openbaar vervoer nuttig en zelfs nodig, al was het maar om werknemers tijdig op de werkvloer te krijgen. Ten tweede is het openbaar vervoer een alternatief voor het gebruik van de eigen auto. Er zijn te veel files, niet enkel voor het humeur van de chauffeurs die vastzitten, maar ook voor de economie, die hierdoor jaarlijks tientallen miljoenen in uitlaatgassen ziet opgaan. Iedereen vindt het dan ook wenselijk dat mensen de auto laten staan en voor hun verplaatsingen de bus gebruiken.

De eensgezindheid stopt hier echter. Kort samengevat, heeft de linkervleugel gedurende de afgelopen decennia stelselmatig geprobeerd het busvervoer voor de reizigers zo goedkoop mogelijk te houden. Op sommige plaatsen is met gratis bussen geëxperimenteerd en heel wat groepen, zoals 65-plussers en kinderen tot 12 jaar, hoeven voor hun abonnement niets te betalen. De rechtervleugel heeft zich hier steeds aan geërgerd en wil al die maatregelen afbouwen. Concreet betekent dit dat De Lijn moet besparen en dat de reizigers meer moeten betalen.

Spijtig genoeg, leidt dit tot een ernstige redeneerfout die beide reeds vermelde sprekers zelf blijkbaar ontgaat. Nog spijtiger is het dat de oppositie zich liever op andere elementen focust en zelf niet eens de moeite doet precies deze zwakke plek van de tegenstander aan te vallen. De kans dat de tariefstijging er zal komen, is dan ook bijzonder groot.

Ik begin met een citaat van Annick De Ridder: “Er is een socialistische partij die er een geheim van maakt dat ze graag alles gratis aan de bevolking uitdeelt. Dat werk niet. Ik herhaal voor de zoveelste keer dat gratis niet bestaat. Dat betekent dat de belastingbetaler het beleid betaalt. Dat is niet houdbaar.”

Ben Weyts, ondertussen minister van Mobiliteit, treedt haar bij: “Ik verwijs naar de cijfers in het jaarverslag 2013 van De Lijn. In 2013 heeft elke reiziger per rit gemiddeld 0,28 eurocent betaald. De Vlaamse belastingbetaler heeft daar nog eens 2 euro op bijgelegd. Dat is een scheefgetrokken verhouding. Het is de bedoeling dat De Lijn de lasten voor de Vlaamse belastingbetaler door middel van besparingen en een stijging van de ontvangsten iets draaglijker maakt.”

Wel, blijkbaar is het niet gratis en is het dat ook nooit geweest. Blijkbaar weten ze dat ook zelf, want ze stellen zelf dat de belastingbetaler betaalt. Ik zie niet in waarom dat een probleem zou zijn. Het gaat tenslotte om openbare dienstverlening die de overheid iedereen aanbiedt. Waarom zou de belastingbetaler daar niet voor moeten betalen?

Een betere vraag is misschien wie er anders voor zou moeten betalen. Blijkbaar moeten vooral de gebruikers betalen. Dat is natuurlijk een nog dommere redenering. Het openbaar vervoer wordt gepromoot als een wenselijk alternatief voor de auto. Als de overheid haar zin zou krijgen, zouden veel meer mensen de auto laten staan en op de bus stappen. Alleen worden met de nieuwe tarieven net de mensen geschrapt die hierop ingaan. De mensen die de auto blijven gebruiken, moeten volgens diezelfde redenering immers minder betalen. Zij betalen natuurlijk wel voor de brandstof die ze met hun eigen auto verbruiken, maar dat is nu net geen openbare dienstverlening.

Men zou natuurlijk kunnen verwijzen op de noodzaak te besparen. De kostendekkingsgraad van De Lijn bedraagt immers amper meer dan 15 percent. Helaas is ook dat geen sterk argument, want met de voorgestelde tariefverhoging zal de kostendekkingsgraad misschien net 3 percent stijgen. Ik ga er dan trouwens van uit dat het aantal reizigers niet blijft dalen, een trend die nu al drie jaar aan de gang is. Misschien gaat het hier meer om een symbooldossier dan om een beslissing met een reële impact op de overheidsfinanciën.

Men zou er ook op kunnen wijzen dat de belastingbetaler geen zin heeft om voor anderen te betalen. Tenslotte rijden de 65-plussers gratis en een hoop anderen moeten wel voor hun tickets of abonnementen betalen. Alleen klopt dit ook weer niet. Tenzij men de pech heeft vroeg te sterven, kan namelijk iedereen daar vanaf een bepaalde verjaardag met veel kaarsjes zelf van beginnen te genieten en wie toch overlijdt, vindt dat feit op zich waarschijnlijk een veel groter probleem dan het mislopen van een paar kosteloze busritten.

Al bij al is er weer veel gezegd waarover niet diep is nagedacht. Om het niveau van het debat helemaal te schetsen, sluit ik af met een tweede citaat van Ben Weyts: “Uit een studie van De Lijn uit 2010 is gebleken dat slechts 59 percent van de 65-plussers met een gratis abonnement daar ook daadwerkelijk gebruik van maken.” Blijkbaar is het zijn bedoeling een zwaarwichtig probleem aan te kaarten. Heel wat bejaarden gebruiken hun gratis abonnement helemaal niet!

Dit is misschien nog de echte stommiteit van de week. Als mensen de mogelijkheid krijgen om gratis te rijden en daar geen gebruik van maken, kost dat De Lijn dus helemaal niets. Dit heeft absoluut geen impact op de uitgaven of op de inkomsten van De Lijn. Als politici dit een probleem vinden, snappen ze blijkbaar nog minder van boekhouding dan ik. Ik kom uit de humane wetenschappen en heb systematisch alle vakken over cijfertjes vermeden. Dit land heeft duidelijk een probleem.

----------------------
[1] Dit debat heeft plaatsgevonden tijdens de plenaire vergadering van het Vlaams Parlement op 12 november 2014. Alle citaten zijn dan ook afkomstig uit het verslag van die vergadering.